|
Krowa powinna mieć możliwość naturalnego zachowania się, w tym normalnego i swobodnego chodzenia, do czego potrzebuje odpowiedniej przestrzeni i dostatecznej ilości światła. Jeżeli nie może ona poruszać się swobodnie, jej chód, postawa, jak również jej zdolność do jedzenia, picia, odpoczynku i reprodukcji będą upośledzone.
Rada d. s. Dobrostanu Zwierząt Zjednoczonego Królestwa (1979) opracowała listę „pięciu wolności”, które trzeba brać pod uwagę, oceniając potrzeby i dobrostan zwierząt. Oto one:
-
Wolność od pragnienia, głodu lub niedożywienia
-
Wolność od niewygody i narażenia na niebezpieczeństwo
-
Wolność od uszkodzenia i choroby
-
Wolność poruszania się i możliwość wyrażenia większości normalnych wzorców zachowania
-
Wolność od strachu.
Jest to stosunkowo łatwe do osiągnięcia w chowie pastwiskowym, kiedy krowy są przez okrągły rok na pastwisku, ale bardzo trudne do osiągnięcia i przestrzegania w intensywnym chowie oborowym. W jakimkolwiek systemie utrzymuje się krowy i produkuje mleko, powinno się pamiętać o tych „wolnościach” i ułatwiać ich realizację w stopniu, w jakim jest to możliwe w danych okolicznościach.
Jeżeli krowa stoi i chodzi dobrze, nie występuje przeciążenie ścięgien i racic, ponieważ ciężar ciała jest mniej lub bardziej jednakowo rozłożony na kończyny i racice, a ich podeszwy i ściany są proporcjonalnie obciążone. Zdrowa krowa w idealnych warunkach lub na pastwisku powinna chodzić dużymi krokami, umieszczając tylne racice w miejscu zwolnionym przez przednie po tej samej stronie. Na śliskich nawierzchniach lub w ciemnych pomieszczeniach, które zmniejszają pewność chodu (zaufanie), krowa podpiera tylne kończyny na zewnątrz od śladu kończyn przednich, zmieniając krok, jego długość i tempo chodu.
Normalny chód
U dorosłej krowy tylne kończyny spełniają rolę napędową. Kiedy odpycha się w chodzie, największy nacisk jest wywierany na boczne racice kończyn tylnych, szczególnie, kiedy usiłuje uciec od stresującej sytuacji, takiej jak zagrożenie ze strony krowy dominującej. Dla uniknięcia konfliktu odpycha ją bokiem, używając kończyny tylnej. Jest to przyczyna sprawiająca, że większość uszkodzeń pourazowych występuje w tej właśnie racicy. U jałowic spotykamy się z odwrotną sytuacją. Są one często atakowane przez bardziej dominujące krowy, używają jednak przyśrodkowych racic kończyn przednich do odpychania się do tyłu by uniknąć zagrożenia. Dlatego uszkodzenia mechaniczne u jałowic częściej występują w przyśrodkowej racicy kończyn przednich.
Top
Warunki środowiskowe niewątpliwie wpływają na zachowanie. Przy całorocznym i całodobowym utrzymaniu pastwiskowym krowy korzystają z pewnością z większości z pięciu „wolności” i są w stanie zachowywać się najnormalniej. Ale nawet i tu mogą występować ograniczenia; np. jeżeli pastwisko jest ubogie lub pogoda zła, ale szczególnie w porze doju. Krowy są zwierzętami stadnymi i mają 300 stopniowe pole widzenia. Widzą trójwymiarowo, tylko do przodu, a więc jest to jedyny kierunek, w którym mogą one dobrze ocenić odległość. Dlatego potrzebują czasu i przestrzeni, aby iść swoim własnym krokiem umożliwiającym im ruchy wahadłowe głową, pozwalając jednocześnie obserwować miejsca, gdzie stawiają przednie kończyny. Ustawiając racice tylne w miejscu zwolnionym przez przednie, krowa chroni również kończyny tylne.
Przy utrzymaniu pastwiskowym krowy odbywają długie spacery do i z dojarni, dlatego zdrowe racice mają dla nich istotne znaczenie. Kłopoty pojawiają się, kiedy zwierzęta są zbyt szybko pędzone na drodze i zapędzane do hali udojowej, szczególnie jeżeli nawierzchnia dróg nie jest najlepsza. Większość kulawizn w tych systemach jest następstwem ścierania i zużycia racic lub uszkodzeń podeszwy, linii białej i skóry szpary międzyracicowej. Temat ten jest omawiany w rozdziale „Kulawizny - przyczyny i zapobieganie.
W oborach wolnostanowiskowych czas stania i leżenia (mające istotne znaczenie dla wytwarzania mleka), zależy od jakości stanowisk i ich wyściółki. Jakość posadzki i oświetlenia wpływa na sposób chodzenia, zdrowie racic (w tym na ciężkość i umiejscowienie uszkodzeń rogu racicowego) oraz na poruszanie się. Ustawianie racic, długość kroku, rytm i tempo chodu są wskaźnikami zdrowia racic i jakości środowiska. Na przykład krowy chodzące powoli, ale nie wykazujące objawów kulawizny, są raczej oznaką złej jakości korytarzy niż zmian w racicach.
Czynniki wpływające na możliwość naturalnego zachowania się, takie jak; konstrukcja pomieszczenia, gęstość obsady i współzawodnictwo, temperatura, wentylacja i wilgotność, higiena posadzek i ściółki, są omawiane w rozdziale „Kulawizny - przyczyny i zapobieganie".
Aby móc ocenić, czy krowy zachowują się naturalnie, czy czują się swobodnie, czy też wykazują oznaki zaburzenia ruchu, trzeba znać ich naturalne sposoby zachowania się. Możemy w tym celu korzystać z dziennego budżetu czasowego dla krów w laktacji i ocenić czy interesujące nas krowy wykazują prawidłowe zachowanie się, a jeżeli nie, w czym ono odbiega od prawidłowego.
Typowe przykłady dziennego budżetu czasu leżenia na stanowiskach (TDIS), czasu stania na stanowiskach (TUIS),
czasu stania w korytarzach (TUIA), czasu stania podczas jedzenia (TUF), i czasu stania podczas doju (TUM) u 73 zdrowych (punktowa ocena chodu1), 37 z lekką kulawizną (ocena 2) i 10 z umiarkowaną kulawizną (ocena 3). Na wykresie porównano sześć farm ze stanowiskami wyścielonymi piaskiem
i sześć - matami gumowymi. Źródło: Cook (2004)
W normalnych warunkach krowie utrzymywanej w oborze wolnostanowiskowej i żywionej metodą TMR pobieranie paszy zajmuje 3 do 5 godzin na dobę, picie 0,5 godziny, stanie na stanowisku do 2 godzin, stanie na korytarzu i zachowania społeczne około 2 godzin i leżenie 12-14 godzin na dobę.
Top
Leżenie ma ogromne znaczenie, ponieważ krowa przez większość tego czasu przeżuwa; skrócenie czasu leżenia zmniejsza wydajność mleka. Leżenie pozwala również odpocząć i wyschnąć racicom. W tym czasie inne krowy mają więcej miejsca do spaceru, a krążenie krwi w wymieniu zwiększa się o 25-30 procent, co sprzyja wydajniejszemu wytwarzaniu mleka.
Znaczące skrócenie czasu leżenia ma zwykle jakieś wytłumaczenie, np. niewygodne legowisko. Jest to prawdopodobnie najczęstsza przyczyna skrócenia czasu leżenia.
Liczne badania podkreślają, że skrócenie czasu leżenia o 3 godziny może mieć szkodliwy wpływ na zdrowie racic. Jego stopień zależy często od jakości nawierzchni stanowiska, na którym krowa staje między okresami leżenia; jeżeli jest ono szczególnie twarde, mogą wystąpić kłopoty u dużej części stada.
Czas leżenia zależy również od fazy laktacji; krowy we wczesnej fazie laktacji leżą zwykle dłużej w porównaniu z krowami w zaawansowanej laktacji i krowami zasuszonymi. Huzzey i wsp. (2005) podają, że przed zbliżającym się porodem stoją częściej niż przed i po porodzie.
Ważne jest uświadomienie sobie, że o ile krowy z punktową oceną chodu 1 nie będą reagowały czasem leżenia na umiarkowane różnice przy miękkich podłożach, o tyle kulawe krowy będą. Są one bardzo wrażliwe na rodzaj podłoża, mogącego utrudniać wstawanie i leżenie, co jest widoczne na sąsiednim wykresie. Przedstawiono na nim wyniki punktowej oceny chodu od 1 do 4, krów trzymanych na stanowiskach wyścielonych piaskiem i gumowymi materacami. Cook (2004) wykazał, że o ile w przypadku krów niekulejących podłoże nie wpływało na czas leżenia, z czego można wnioskować, że oba materiały są dobre w użytkowaniu (jakkolwiek krowy trzymane na piasku stały nieco rzadziej na korytarzu) – to krowy kulawe leżały znacznie krócej na mniej wygodnych materacach gumowych. Dla krowy kulawej taka różnica podłoża ma już znaczenie, dlatego ważne jest uwzględnianie wpływu podłoża na mniej sprawne ruchowo krowy (więcej informacji na ten temat w rozdziale „Kulawizny - przyczyny i zapobieganie”). Innym czynnikiem komplikującym może być to, że krowy mogą stać nieruchomo, a mechanizm pompowania krwi do piętki i poduszeczki palcowej nie działa.
Badania przeprowadzone w Zjednoczonym Królestwie przez Blacie i współautorów (2008), oraz liczne inne badania, dowodzą, że kulawe krowy z punktową oceną chodu 3, kiedy się położą, leżą dłużej niż krowy bez kulawizny, co może wpływać na wydajność mleka. Uważa się, że obserwacja krów leżących może również służyć wykrywaniu kulawizn (więcej informacji na ten temat w rozdziale „Wykrywanie i rozpoznawanie kulawizn”). Ważne jest, aby pamiętać o tym, że problem jest złożony, i że równie istotne znaczenie jak wyściółka ma konstrukcja stanowiska. Więcej informacji na temat konstrukcji stanowiska w rozdziale „Kulawizny - przyczyny i zapobieganie.
Top
|
