|
Pasze stosowane w żywieniu bydła dzielimy na objętościowe i treściwe. Różnica między nimi nie zawsze jest wyraźna, ale objętościowymi nazywamy zazwyczaj pasze zawierające dużo włókna.
Wysokiej jakości pasze objętościowe stanowią podstawę produkcji mleka. Teoretycznie, krowę można żywić wyłącznie ziarnem zbóż i paszą treściwą, lecz pasze objętościowe spełniają ważne funkcje w organizmie np. stymulują przeżuwanie. Pasze objętościowe są ważne przynajmniej z czterech powodów:
|
1. są źródłem niezbędnych składników pokarmowych; 2. są potrzebne drobnoustrojom w żwaczu;
3. są niezbędne w procesie przeżuwania;
4. są regulatorem pH żwacza. |
 |
Długie cząsteczki włókna (> 4 cm) są niezbędne dla bakterii żwaczowych. Cząsteczki te pozostają długo w żwaczu wraz z przyczepionymi do nich bakteriami. Okres przebywania w żwaczu jest na tyle długi, że umożliwia rozmnożenie się bakterii. Jeżeli cząsteczki włókna pozostają w żwaczu krócej niż wynosi czas powstania nowej generacji bakterii, wówczas populacja bakterii zmniejsza się i zanika.
Trudno sformułować jednolite wnioski dotyczące poziomu składników pokarmowych w paszach objętościowych. Poziom składników zależy od rodzaju rośliny oraz stadium dojrzałości przy zbiorze. W miarę upływu czasu rośnie ogólna masa paszy, lecz wartość pokarmowa (energia, białko) spada.
Plon zielonki oraz zawartości w niej energii i białka.
Wydajność mleka przy skarmianiu lucerny w różnych stadiach dojrzałości
Wydajność mleka przy żywieniu sianem z lucerny (80%) i ziarnem (20%). Jakość siana jest zmienna, zależna od stadium wegetacji roślin.
Badacze amerykańscy (Kawas i wsp.) badali wpływ skarmiania siana z lucerny zebranej w różnych stadiach wegetacji na produkcję mleka. Oprócz siana (80%) dawka pokarmowa zawierała 20% ziarna. Żywienie krów sianem z lucerny zebranej przed kwitnieniem powodowało wzrost mleczności o 35%, w porównaniu z sianem lucerny przekwitającej (patrz rysunek).
Top
Siano
Produkcja siana polega na suszeniu roślin i zmniejszaniu zawartości w nich wody poniżej 15%. Dojrzałe rośliny suszą się łatwiej i z mniejszymi stratami, lecz wartość pokarmowa takiego siana jest mniejsza.
Produkcja siana w znacznym stopniu zależy od pogody. Niektórzy rolnicy ograniczają wpływ pogody, sprzątając z łąki siano podsuszone do około 40% wilgotności i następnie dosuszając je mechanicznie w stodole.
|
Kiszonka
W zakiszaniu pasz wykorzystuje się proces fermentacji, w którym bakterie przetwarzają dostępny cukier na kwas mlekowy. Od wczesnych lat 50-tych systematycznie rośnie ogólna masa zielonek konserwowanych w postaci kiszonek.
Przewaga zakiszania nad produkcją siana polega na: |
Kiszenie
|
• mniejszej zależności od pogody;
• mniejszych stratach składników pokarmowych;
• większym zmechanizowaniu zbioru, produkcji i skarmiania;
• większej różnorodności roślin, które mogą być zakiszane;
• większej przydatności do sporządzania mieszanek pełnoporcjowych.
Prawidłowe kiszenie wymaga uwzględniania wielu czynników, zaczynając od sposobu uprawy, przez zbiór, przechowywanie, na metodach skarmiania kończąc.
Zasada pierwsza - przerwać utlenianie
Przy utworzeniu sterty zielonki wzrasta w jej wnętrzu temperatura. Powodem są reakcje chemiczne zachodzące wewnątrz roślin. Proces zagrzewania się szybko się rozszerza, ponieważ ciepłe powietrze zmierza ku górze i zasysa do środka sterty świeże powietrze, podobnie jak ma to miejsce w kominie. Cukry zawarte w roślinach ulegają rozkładowi (spaleniu). Podstawową zasadą w produkcji kiszonek jest zatem przerwanie utleniania cukrów przez uniemożliwienie dostępu świeżego powietrza do sterty zielonek przez dokładne ubicie lub ścisłe zrolowanie zielonej masy. Po zrolowaniu, balot należy szczelnie pokryć plastikiem odcinając dostęp powietrza. Jeżeli ciepłe powietrze nie może wydostać się na zewnątrz, nie dochodzi do zasysania świeżego powietrza.
Zasada druga - przerwać procesy chemiczne i działalność bakterii
Jeżeli dostęp tlenu jest przerwany, to zakiszana zielona masa pozostaje niestabilna, gdyż zachodzą w niej inne procesy chemiczne. Np. zachodzi rozkład białka do aminokwasów i amoniaku. Bakterie i pleśnie, zawsze obecne na roślinach, mogą zacząć gwałtownie się rozmnażać, zamieniając zakiszaną zielonkę w gnijącą, źle pachnącą masę. Procesy chemiczne i działanie bakterii należy przerwać przez sterylizację zielonki lub szybkie jej zakwaszenie.
Obniżanie pH
Niepożądane bakterie i pleśnie bytujące na świeżych roślinach są wrażliwe na zakwaszenie i zamierają przy niskim poziomie pH. W kontrolowanych warunkach większość zielonek podlega naturalnemu procesowi fermentacji, w którym bakterie kwasu mlekowego przetwarzają cukier dostępny w roślinach na kwas mlekowy.
Początkowe zmniejszenie pH z 6,8 do 5,0, niezbędne dla pewnej kontroli niekorzystnych procesów bakteryjnych, nie wymaga znacznych ilości kwasu mlekowego. Kwas mlekowy może być produkowany jednak przez bakterie kwasu mlekowego wyłącznie w warunkach beztlenowych, stąd konieczność dokładnego ubicia zielonki. Fermentacja mlekowa przebiega szybciej w zielonce ciętej niż w zielonce normalnej długości.
Pomimo dokładnego ubicia i okrycia zakiszanej masy oraz obniżenia pH, niezbędne jest dalsze jej zakwaszenie. Czasem obniżenie pH poniżej 4,0 jest niezbędne do całkowitego wstrzymania rozkładu białka i niekorzystnego działania bakterii i zapewnienia bezpiecznego oraz długotrwałego przechowywania. Tempo obniżania pH stopniowo się zmniejsza, gdyż zmniejsza się ilość cukru dostępnego w zielonce i stopniowo potrzeba coraz więcej kwasu do obniżenia pH o kolejne 0,1. Kwasowość (pH) wyrażana jest w skali logarytmicznej, zatem potrzeba 10 razy więcej kwasu do obniżenia pH z 5,8 do 4,8, niż jest to niezbędne do obniżenia z poziomu 6,8 na 5,8. Fakt ten podkreśla znaczenie wystarczającej ilości cukru w zakiszanej trawie do wytworzenia wymaganej ilości kwasu.
Obniżanie wartości pH w kiszonce poddawanej i nie poddawanej inokulacji.
Top
Dodatki
Proces zakiszania można usprawnić stosując różne dodatki. Najczęściej używa się szczepów bakterii łączonych z enzymami oraz kwasów organicznych i cukrów.
Wprowadzane szczepy bakterii wspomagają naturalny proces fermentacji.
|
Fermentację w zakiszanej paszy zapoczątkowują bakterie kwasu mlekowego, które są zawsze obecne na roślinach. Niektóre rośliny nie wprowadzają do kiszonki odpowiedniej ilości bakterii lub wprowadzają nieodpowiednie ich szczepy. Od wielu lat naukowcy pracują nad różnymi szczepami baktrii dodawanymi do zakiszanej masy. |
Inokulanty bakteryjne z enzymami.
|
Do niedawna stosowanie inokulantów odnosiło umiarkowany sukces z powodu niedostatecznej wiedzy dotyczącej optymalnych szczepów bakterii. Najnowsze badania umożliwiły wyizolowanie wielu aktywnych szczepów bakterii i wzrost zainteresowania inokulacją.
Aby inokulacja była skuteczna, bakterie potrzebują odpowiedniej ilości cukru w zakiszanej masie. W związku z tym uzasadnione jest dodawanie do zakiszanej masy enzymów zdolnych do rozkładania cukrów złożonych na cukry proste, które mogą być fermentowane przez bakterie. Większość stosowanych dziś dodatków zawiera zarówno inokulanty, jak i enzymy.
Podstawową korzyścią wynikającą ze stosowania inokulantów jest bezpieczeństwo. Są one bezpieczne dla ludzi i obojętne dla urządzeń mechanicznych. W badaniach naukowych wykazano większe spożycie kiszonki i mniejsze straty suchej masy w przypadku stosowanie odpowiednich dodatków.
Kwasy
Zastosowanie zakwaszania zakiszanej masy powoduje gwałtowny spadek pH i przerwanie procesów chemicznych i mikrobiologicznych. Konieczna jest jednak produkcja kwasu mlekowego z cukrów zawartych w roślinach dla stabilnego i długotrwałego przechowywania. Najczęściej stosowanym dodatkiem jest kwas mrówkowy. Używa się również kwasu propionowego zmniejszającego pleśnienie kiszonki po jej otwarciu.
Podstawowymi niedogodnościami wynikającymi ze stosowania dodatku kwasów są: konieczność pracy człowieka z bardzo dużą ilością kwasu, powodowanie korozji maszyn i gromadzenie znacznych ilości kwasu oraz rozlewanie go na polu.
Cukier
Najczęstszą przyczyną złego zakiszania się roślin jest niedobór łatwo dostępnego cukru, niezbędnego do wytworzenia wymaganych ilości kwasu mlekowego. Za stosowaniem dodatku cukru, najczęściej w postaci melasy, przemawia konieczność zwiększenia ilości cukru w zakiszanym materiale. Ilość dodawanego cukru wynosi od 5 do 15 litrów na tonę świeżego materiału. Wymaga to dobrej organizacji, by nie spowalniać tempa zbioru zielonki.
Stosowanie dodatków nie jest konieczne dla sporządzenia dobrej kiszonki, lecz zmniejsza problemy przy sporządzaniu kiszonki z bardzo wilgotnych roślin, z roślin zebranych w bardzo wczesnym lub późnym stadium wegetacji lub z roślin zawierających zbyt mało cukru. Wiele dodatków modyfikuje wartość pokarmową kiszonek poprawiając ich smakowitość, zwiększając spożycie oraz zmieniając skład chemiczny.
|
Termin zbioru roślin
Kiszonki można sporządzać z roślin jednorocznych lub wieloletnich. Bardzo ważnym czynnikiem wpływającym na jakość kiszonki jest termin zbioru, który powinien uwzględniać zarówno wielkość plonu, jak i stadium rozwoju roślin (patrz rysunek).
Bardzo częste jest opóźnianie o kilka dni terminu zbioru, by uzyskać nieco większy plon -
powoduje to obniżenie wartości pokarmowej roślin.
|
 |
Zbyt wilgotne rośliny zakiszają się bardzo trudno i potrzeba więcej kwasu dla ich konserwacji. Wiele zalet ma podsuszanie zielonki przed zakiszeniem. Zmniejsza masę roślin, które należy przewieźć z pola i załadować do silosu, usprawnia proces zakiszania, zwiększa wartość pokarmową paszy oraz zmniejsza wyciek soków z silosu. Przed zakiszeniem trawę należy pociąć, czym rozrywa się ścianki komórek i zwiększa dostępność cukru dla procesów fermentacyjnych. Cięcie materiału zapewnia lepsze jego ubicie. Na każdym etapie kiszenia należy unikać możliwości skażenia kiszonki.
Przechowywanie kiszonek
Silosy do produkcji i przechowywania kiszonek muszą być jak najczystsze, by zapobiegać skażeniu trawy. Przed sezonem należy je wymyć aparatem wysokociśnieniowym. Trwałość silosu znacznie się wydłuża, jeżeli jego ściany będą pokryte plastikiem. Zabieg ten ułatwia również utrzymanie czystości.
Najczęstsze metody przechowywania kiszonek to:
• Silos przejazdowy. Duża pojemność i możliwość ładowania i opróżniania za pomocą typowych urządzeń i narzędzi.
• Silos wieżowy. Zajmuje mniej miejsca. Większa mechanizacja załadunku i opróżniania.
• Okrągłe bele (toboły). Metoda tania, łatwość przemieszczania.
• Sterta na płycie betonowej lub na ziemi. Metoda najtańsza, duże straty suchej masy podczas przechowywania.
Wybieranie kiszonki
Kontakt z powietrzem powoduje pleśnienie i rozkład kiszonki przez bakterie tlenowe, dlatego należy maksymalnie skracać kontakt kiszonki z powietrzem podczas jej wybierania. W czasie lata powinno się wybierać 10cm kiszonki w ciągu dnia, a w czasie zimy - 30cm w ciągu dnia. Przy wybieraniu z silosów należy posługiwać się specjalnymi nożami i odcinać kiszonkę od „czoła”.
Top
Zakiszanie jest procesem chemicznym, w którym bakterie rozkładają cukier do kwasu mlekowego.
Trawę należy kosić w terminie optymalnym dla wysokości plonu i stadium rozwoju roślin.
Podsuszanie roślin ułatwia fermentację.
Ilość dostępnego cukru ma podstawowe znaczenie dla produkcji niezbędnej ilości kwasu mlekowego.
Niezależnie od metody przechowywania należy w kiszonce zachować warunki beztlenowe.
Specjalne dodatki stosowane przy zakiszaniu ułatwiają fermentację i zmniejszają ryzyko produkcji złej kiszonki. Poprawiają jej wartość odżywczą.
Wartość pokarmowa pasz objętościowych zależy od wielu czynników, jak np.: stopnia dojrzałości rośliny, długości dnia, wysokości nad poziomem morza, temperatury, gleby, nawożenia, pogody, stopnia rozdrobnienia rośliny i sposobu konserwacji. Wiele krów mlecznych żywi się roślinami jednorocznymi jak np. kiszonką z kukurydzy, kiszonką z sorga, kiszonką ze zbóż i jednorocznej trawy. W niektórych częściach świata spasa się proso, trawę sudańską, słonecznik lub rzepak.
Na świecie stosuje się różne metody wykorzystywania pastwisk. Niektórzy farmerzy użytkują pastwisko jako jedyne źródło paszy, inni jako miejsce spaceru krów. Aby jak najlepiej wykorzystać pastwisko, wielu farmerów tak ustawia sezon ocieleń, by szczyt produkcji mleka przypadał na okres największego rozwoju porostu trawy. Na wiosnę można część porostu wysuszyć na siano lub przeznaczyć na kiszonkę i skarmiać w okresie ograniczonego odrostu trawy.
Produkowanie mleka żywiąc krowy wyłącznie trawą pastwiskową jest bardzo powszechne w Nowej Zelandii, lecz zdarza się i w innych krajach. Ten system produkcji mleka nazywamy nisko nakładowym, a produkcja uzyskiwana z jednego hektara liczy się bardziej niż wydajność mleka od krowy. Wydajność za laktację od jednej krowy waha się od 2 000 do 5 500 kg.
Podczas sezonu pastwiskowego krowy oprócz trawy otrzymują dodatek paszy treściwej zadawanej w hali udojowej lub na stanowiskach w oborach uwięziowych. Zależnie od stopnia zmechanizowania obory, wszystkie krowy otrzymują jednakową dawkę paszy treściwej lub zróżnicowaną, zależnie od wydajności. Wydajność mleka krów waha się od 3 500 do 7 500 kg za laktację. Przy nawadnianiu pastwisk w czasie sezonu wypasania, można osiągnąć jeszcze wyższe wydajności mleka.
W miarę powiększania genetycznych możliwości produkcyjnych zwierząt, zielonka z trawy staje się zbyt uboga w składniki pokarmowe dla osiągnięcia przez krowy ich potencjalnej wydajności. Wielu producentów mleka wzmacnia dawkę pokarmową skarmiając dodatkowo inne pasze objętościowe. Pasze te można skarmiać na pastwisku lub podczas pobytu krów w oborze (w nocy lub w ciągu dnia). Pasze objętościowe i treściwe można skarmiać łącznie (mieszanka pełnoporcjowa) lub oddzielnie.
Dokarmianie paszami objętościowymi jest dobrym wskaźnikiem jakości pastwiska. Przy niedostatecznej ilości porostu krowy zjadają więcej dodatkowej paszy objętościowej. Dokarmianie paszą objętościową uniezależnia producentów mleka od wpływu pogody (susza, deszcze, zimno) na ilość zielonki pastwiskowej i poziom wydajności krów. Wydajność mleka jest w tym systemie żywienia najwyższa i waha się od 5 000 nawet do 14 000 kg za laktację.
Top
Wyróżniamy trzy podstawowe metody wypasu:
1. Wypas swobodny. Krowy przez dłuższy czas przemieszczają się swobodnie po dużej przestrzeni pastwiska.
2. Wypas kwaterowy. Krowy pasą się na kwaterze o ograniczonej powierzchni i po jej wypasieniu są przemieszczane przez człowieka na następną kwaterę.
3. Wypas dawkowany. Krowy wypasają małą powierzchnię pastwiska ograniczoną ogrodzeniem elektrycznym, które łatwo się przesuwa, przynajmniej raz dziennie.
Im bardziej kontrolowana metoda wypasu, tym łatwiejsza organizacja dokarmiania krów, gdy zachodzi taka potrzeba. Tempo odrostu trawy zmienia się w czasie sezonu i przy jej nadmiarze można porost z niektórych kwater przeznaczyć na siano lub kiszonkę.
Zielonki stanowią alternatywę dla pastwiska. Zielonki pochodzą z upraw polowych. Są koszone i dowożone do obory. Rośliny nadające się do skarmiania jako zielonki to: kukurydza, trawy, rośliny motylkowe i zbożowe. Spasanie zielonek ma określone zalety i wady.
Zalety:
• Dobra kontrola ilości paszy pobranej przez krowy.
• Mniejsze zużycie paszy z powodu ograniczonej aktywności ruchowej zwierząt.
Wady:
• Konieczność codziennego koszenia roślin.
• Niszczenie pól podczas pogody deszczowej.
Pasze treściwe to mieszanki przemysłowe, koncentraty, ziarna zbóż i niektóre produkty uboczne przemysłu rolno-spożywczego. Najtrafniej można zdefiniować pasze treściwe jako nisko celulozowe węglowodany. Przemysłowe produkty uboczne, zawierające znaczne ilości włókna, jak wysłodki buraczane czy kiełki słodowe, działają inaczej na procesy żwaczowe niż pasze treściwe i nie powinny być zaliczane do tej grupy pasz. Należy pamiętać, że buraki i ziemniaki mają takie same właściwości jak pasze skrobiowe i szybko fermentują w żwaczu.
Ilość pasz treściwych w dawce pokarmowej nie powinna przekraczać 65% ogólnej ilości podanej suchej masy paszy. Jeżeli krowa nie otrzyma wystarczającej ilości włókna, wówczas pojawiają się problemy związane z trawieniem.
Skarmiane ziarna zbóż to: kukurydza, jęczmień, pszenica, pszenżyto i żyto. Charakteryzują się:
• wysokim poziomem energii (duża zawartość skrobi);
• względnie niską zawartością białka;
• niską zawartością tłuszczu.
Między poszczególnymi ziarnami zbóż występują znaczne różnice wartości pokarmowej. Kukurydza ma mniej białka i włókna, w porównaniu z innymi ziarnami. Wartość energetyczna pszenicy i jęczmienia jest wyższa niż owsa, a owies zawiera więcej włókna opóźniającego procesy trawienne oraz więcej tłuszczu. Wszystkie ziarna są smaczniejsze od żyta, którego ilość nie powinna przekraczać 20% zawartości suchej masy w dawce. Duże dawki pszenicy i pszenżyta mogą również zmniejszać smakowitość dawki pokarmowej.
Top
Nasiona roślin motylkowych, szczególnie łubin i groch, są dobrą paszą dla przeżuwaczy, gdyż zawierają dużo energii i białka. Ponieważ białko tych roślin podlega szybkiemu rozkładowi, dawka pokarmowa musi być dobrze zbilansowana innymi paszami.
W porównaniu z całym ziarnem, produkty uboczne pochodzące z przerobu ziaren zbóż mają mniej skrobi, lecz więcej białka i włókna. Zawartość energii jest zmienna i zależy od technologii przerobu. Powszechne zastosowanie w żywieniu przeżuwaczy mają: otręby pszenne, owsiane, gluten kukurydziany i mączka z zarodków kukurydzianych.
Składnikami wielu mieszanek pasz treściwych są ziarna soi, bawełny, słonecznika, rzepaku oraz orzeszki ziemne. Do skarmiania nadają się też orzechy kokosowe i palmowe, siemię lniane i sezam, lecz mają mniejsze znaczenie w żywieniu przeżuwaczy. Z nasion roślin oleistych usuwa się olej metodą wyciskania lub ekstrakcji, a pozostałości (śruty poekstrakcyjne, makuchy) zawierają znaczne ilości białka i węglowodanów.
Doskonałą paszą dla przeżuwaczy jest melasa i wysłodki buraczane. Wysłodki są pozostałością buraków po wyekstrahowaniu z nich cukru. Posiadają znaczne ilości strawnego włókna, które wolno rozkłada się w żwaczu, nie należą do grupy pasz treściwych. Melasa szybko rozkłada się w żwaczu i jest bardzo smaczna. Posiada znaczne ilości potasu, co może czasem powodować problemy zdrowotne.
Na całym świecie wykorzystuje się na paszę kiełki słodowe będące produktem ubocznym przemysłu piwowarskiego. Mają one mało skrobi, a znaczne ilości białka. Również produkty uboczne przemysłu spirytusowego (wywar ziemniaczany, wywar zbożowy) znajdują zastosowanie w żywieniu bydła.
Dawka pokarmowa powinna być dobrze zbilansowana pod względem zawartości białka łatwo i trudno rozkładalnego, co osiągamy stosując różne rodzaje pasz. Optymalne proporcje dla krów o różnej wydajności to 60-78% białka łatwo rozkładalnego i 22-40% trudno rozkładalnego, w stosunku do zawartości białka ogólnego.
|
Pasze o wysokiej zawartości białka łatwo rozkładalnego: |
Pasze o wysokiej zawartości białka trudno rozkładalnego: |
|
- mocznik (azot niebiałkowy);
- kiszonka z roślin motylkowych;
- kiszonka z traw;
- łubin.
|
- mączka mięsna i kostna;
- mączka rybna;
- gluten kukurydziany;
- mączka sojowa (po obróbce termicznej).
|
Producenci mleka mogą kupować pasze treściwe w postaci gotowych mieszanek lub koncentratów czy pojedynczych składników. Jaka forma zostanie wybrana zależy od systemu żywienia stosowanego w gospodarstwie i innych lokalnych uwarunkowań. Przemysłowe mieszanki pasz treściwych sporządza się z wielu składników, co najlepiej zaspokaja potrzeby pokarmowe zwierząt i wymagania producentów mleka.
Top
|
