|
Dla młodych ssaków mleko jest głównym źródłem składników odżywczych w tym okresie ich życia, który charakteryzuje się najwyższym tempem wzrostu. W konsekwencji zarówno ilość jak i skład mleka produkowanego przez samicę jest doskonale dostosowany do potrzeb młodego organizmu. Różnice w składzie mleka różnych gatunków zwierząt podano poniżej.
| ___________________________________________________________ |
| Gatunek |
Woda % |
Tłuszcz % |
Kazeina % |
Białka serwatkowe % |
Laktoza % |
Popiół % |
Energia Kcal/100 g |
| ___________________________________________________________ |
| Człowiek |
87.1 |
4.5 |
0.4 |
0.5 |
7.1 |
0.2 |
72 |
| Szczur |
79.0 |
10.3 |
6.4 |
2.0 |
2.6 |
1.3 |
137 |
| Delfin |
58.3 |
33.0 |
3.9 |
2.9 |
1.1 |
0.7 |
329 |
| Pies |
76.4 |
10.7 |
5.1 |
2.3 |
3.3 |
1.2 |
139 |
| Koń |
88.8 |
1.9 |
1.3 |
1.2 |
6.2 |
0.5 |
52 |
| Krowa |
87.3 |
3.9 |
2.6 |
0.6 |
4.6 |
0.7 |
66 |
| Renifer |
66.7 |
18.0 |
8.6 |
1.5 |
2.8 |
1.5 |
214 |
|
___________________________________________________________ |
Skład mleka różnych gatunków zwierząt .
Przykładem dostosowania składu mleka do potrzeb osesków może być mleko samicy renifera i szczura. Renifery żyją w bardzo zimnym klimacie i muszą się zabezpieczyć przed chłodem bardzo dobrze rozwiniętą podskórną tkanką tłuszczową. W związku z tym mleko reniferów jest bogate w tłuszcz, by młode mogły jak najszybciej wytworzyć wystarczająco grubą tkankę tłuszczową. Z kolei szczurki rodzą się nagie, pozbawione sierści i potrzebują mleka bogatego w białko, by jak najszybciej rozwinąć okrywę włosową.
Kształt krzywej laktacji jest zróżnicowany w zależności od gatunku zwierząt. Większe zwierzęta jak np. krowy czy kozy mają laktację długą, a szczyt produkcji przypada na początku laktacji. Zwierzęta małe np. króliki czy szczury charakteryzują się laktacją krótką, a krzywa laktacji ma kształt stożkowaty. Różne rodzaje krzywych laktacji podano na rysunku.
Top
Krzywe laktacji różnych gatunków zwierząt (Adaptacja z Biochemistry of lactation, ed. T.B. Mepham, 1983).
Niezależnie od różnic międzygatunkowych w zapotrzebowaniu na ilość mleka i poziom jego składników, potencjał produkcji mleka jest prawie identyczny u wszystkich zwierząt. Opierając się na współzależności między dzienną ilością produkowanego mleka a masą ciała zwierzęcia stwierdzono, że potencjał dziennej produkcji mleka wynosi około 1,7 ml mleka/gram tkanki gruczołowej.
Obecnie hodowana krowa mleczna produkuje znacznie więcej mleka niż wynosi zapotrzebowanie cielęcia na ten pokarm. Zawdzięczamy to realizacji genetycznych programów hodowlanych i znacznemu postępowi w żywieniu i utrzymaniu krów. Jednak wymagania konsumentów dotyczące składu chemicznego mleka nie w pełni odpowiadają fizjologicznym możliwościom przeżuwaczy. Konsumenci i przemysł mleczarski preferują mleko o wysokim procencie białka i niskiej zawartości tłuszczu. Tak więc praca hodowlana i systemy żywienia są obecnie ukierunkowane na sprostanie tym wymaganiom i wytworzenie nowego typu współ¬czesnej krowy.
Współzależność między masą ciała a dzienną produkcją mleka (Adaptacja z Biochemistry of lactation, ed. T.B. Mepham, 1983).
Top
Czy jest możliwe, by krowa sprostała tym wymaganiom? Zastanówmy się najpierw jakie procesy zachodzą w czasie ciąży i laktacji. Podczas ciąży i laktacji samica znajduje się w bardzo specyficznym układzie fizjologicznym. W okresie ciąży samica musi zaopatrywać płód w taką ilość składników pokarmowych, które zapewnią mu prawidłowy wzrost i rozwój, a w czasie laktacji wyprodukować wystarczająco dużo mleka dla wyżywienia potomstwa. Aby sprostać tym zadaniom samica w czasie ciąży pobiera więcej paszy, zwiększa jej wykorzystanie i gromadzi rezerwy składników odżywczych w organizmie. Procesy zachodzące w jej przewodzie pokarmowym ulegają optymalizacji. Podczas laktacji dochodzi do uruchomienia i wykorzystania rezerw organizmu zgromadzonych w czasie ciąży, a przemiana materii dostosowuje się do wykorzystywania energii zawartej w tych rezerwach na produkcję mleka.
Jakie mechanizmy regulują ten proces? W czasie ciąży dochodzi do uaktywnienia wielu hormonów, które oddziałują na przemianę materii i przygotowują gruczoł mlekowy do zbliżającej się laktacji. Po porodzie proces wydzielania mleka jest w dalszym ciągu regulowany przez układ hormonalny, jednak istotnego znaczenia nabiera ssanie matki przez młode. Ssanie pobudza procesy zachodzące w gruczole mlekowym, pośrednio lub bezpośrednio oddziałuje na hormony kontrolujące laktację, pobieranie paszy i zachowanie się matki. Odkrycie, że gruczoł mlekowy jest organem oddziałującym na różne procesy w organizmie nabiera szczególnego znaczenia przy rozważaniu techniki doju. Niedawno stwierdzono bowiem, że strzyki są unerwione zróżnicowanymi rodzajami nerwów, które podczas ssania lub dojenia mogą oddziaływać na różne organy w organizmie i różne procesy fizjologiczne.
Top
Współczesna mleczna krowa ma znacznie wyższe potrzeby pokarmowe niż jej starsze siostry, które nie były selekcjonowane na wysoką produkcję mleka. Około 100 lat temu krowy produkowały tylko tyle mleka ile było niezbędne dla wyżywienia cielęcia tzn. 2-10 litrów dziennie. Obecnie nierzadko krowy produkują do 60 kg mleka dziennie, co z punktu widzenia ewolucji stanowi nieprawdopodobnie wysoką wydajność. Z tak wysoką produkcją wiążą się jednak wyjątkowo wysokie potrzeby pokarmowe. I tak np. bezpośrednio przed urodzeniem płód cielęcy wykorzystuje około 10% energii netto pobranej przez krowę, podczas gdy potrzeby energetyczne na syntezę mleka mogą wynieść aż 80% pobranej energii netto.
Powszechnie występującym zjawiskiem w nowoczesnej produkcji mleka jest występowanie schorzeń metabolicznych u krów w pierwszych tygodniach laktacji. W okresie tym u wysokowydajnych krów spotykamy się często z ujemnym bilansem energii. Krowa wydziela duże ilości mleka, lecz w tym samym czasie ma istotne trudności w zaopatrzeniu organizmu w dostateczną ilość energii, co wynika z ograniczonych możliwości pobrania odpowiedniej masy paszy. W rezultacie dla produkcji dużych ilości mleka krowa zużywa rezerwy swego organizmu. Nie jest to zjawisko niebezpieczne, jeżeli okres ujemnego bilansu energii nie trwa zbyt długo. Organizm zwierzęcia jest bowiem przystosowany do funkcjonowa¬nia w przeplatających się okresach o przewadze procesów anabolicznych (tworzenie rezerw w organizmie) lub katabolicznych (zużywanie rezerw organizmu). Prawidłowe żywienie krowy w czasie laktacji staje się prawdziwym wyzwaniem dla hodowcy, gdyż musi on zapewnić jej możliwość wyprodukowania wielokrotnie większych ilości mleka, niż ilość do której była stworzona w procesie ewolucji.
Produkcja mleka, pobranie energii netto i bilans energii netto u krów mlecznych w czasie laktacji (Adaptacja z Bauman i Currie J. Dairy Science 63: 1514, 1980).
Top
Jednak nie tylko w czasie laktacji należy zwracać szczególną uwagę na żywienie zwierząt. Powszechnie znany jest fakt, że bardzo intensywne żywienie jałówek w okresie odchowu wpływa na przyśpieszenie pierwszego ich pokrycia, jednak wywiera ujemny wpływ na późniejszą mleczność. Ujemny wpływ intensywnego żywienia jałówek na ich późniejszą mleczność wynika stąd, że budowa zrębów tkanki wydzielniczej wymienia zachodzi przed osiągnięciem dojrzałości płciowej. Intensywny wychów znacznie przyspiesza tempo wzrostu masy ciała skracając automatycznie długość okresu, w którym tworzy się tkanka wydzielnicza wymienia. Wymię ma więcej tkanki tłuszczowej niż wymię jałówek odchowanych mniej intensywnie. Ponadto, jałówki intensywnie żywione charakteryzuje słabsza działalność hormonu wzrostu, który w znacznym stopniu wpływa na wydajność mleka.
Biorąc pod uwagę wymienione problemy zaleca się stosowanie takich metod odchowu jałówek rasy czarno-białej lub ras podobnych, w których przeciętny przyrost dzienny wynosi około 600 g, gdy jałówka waży 90 do 325 kg. W okresie życia, od przekroczenia masy 325 kg do trzech miesięcy przed ocieleniem zaleca się przyrosty dzienne wynoszące około 800 g.
A B
Wydajność mleka FCM (skorygowana na 4% tłuszczu) w pierwszych 250 dniach doju pierwszej laktacji zależnie od tempa wzrostu (g/dzień) w okresie życia o masie 90-325 kg (A) i 325 kg do 3 mies. przed ocieleniem (B). (Adaptacja z: Foldager & Sejrsen, 1989. W Mjolkkor, ed. Anderson et al. 1991, Sztokholm).
Top
Krowa mleczna, będąca przeżuwaczem, ma szczególną zdolność do trawienia pasz włóknistych, które nie mogą być wykorzystane przez zwierzęta monogastryczne. W związku z tym, dawka pokarmowa dla krów powinna zawierać dużą ilość pasz objętościowych i niewiele pasz treściwych. Jednak coraz częściej rolnicy żywią krowy inaczej. Aby zmniejszyć zawartość tłuszczu w mleku hodowcy skarmiają wysokie dawki pasz treściwych o znacznej zawartości skrobi. Wysoka zawartość skrobi i niska koncentracja włókna w dawce pokarmowej zmienia kierunek fermentacji w żwaczu i w końcowym efekcie wpływa ujemnie na syntezę tłuszczu w gruczole mlekowym obniżając procent tłuszczu w mleku. Zbyt wysokie dawki pasz treściwych mogą jednak powodować u przeżuwaczy zaburzenia metaboliczne, które prowadzą do tzw. syndromu niskiej zawartości tłuszczu w mleku.
Czym szczególnym charakteryzuje się przewód pokarmowy przeżuwacza? Jak już powiedziano, zjawiskiem unikalnym jest możliwość trawienia włókna. Rozkład włókna zachodzi w żwaczu, gdzie różne rodzaje bakterii i inne mikroorganizmy uczestniczą w tym procesie. W procesie fermentacji węglowodany są rozkładane do lotnych kwasów tłuszczowych (VFA) takich jak kwas octowy, propionowy i masłowy, które następnie są wchłaniane przez nabłonek żwacza. Białko paszy jest rozkładane w żwaczu w 20 do 80% i następnie podlega przemianie na białko drobnoustrojów. Pozostałe 20 do 80% białka paszy wraz z białkiem drobnoustrojów jest rozkładane w trawieńcu i jelicie cienkim. Dawka pokarmowa dla krowy zawiera z reguły mało tłuszczu. Tłuszcz paszy jest rozkładany do glicerolu i kwasów tłuszczowych. Produkty przemiany bakteryjnej przechodzą do dalszych odcinków przewodu pokarmowego, gdzie są wchłaniane. Żwacz, czepiec i księgi stanowią rodzaj komory fermentacyjnej. Należy pamiętać, że gdy żywimy krowę mleczną, w pierwszej kolejności żywimy drobnoustroje w jej żwaczu, które z kolei odżywiają krowę swymi organizmami.
Schemat budowy żołądka krowy.
Jak duże jest spożycie paszy przez wysokoprodukcyjną krowę? Ilość paszy pobieranej przez krowę mleczną zależy od wielu czynników związanych z samą krową, jak również z jej otoczeniem. W zasadzie apetyt krowy regulują hormony oraz lotne kwasy tłuszczowe powstające w żwaczu. Stwierdzono, że nadmierne zapasienie zwierzęcia zmniejsza apetyt i pobieranie paszy. Duże znaczenie w regulowaniu ilości pobieranej paszy ma stadium laktacji, wydajność mleka, skład paszy i częstość karmienia. Krowa mleczna o masie ciała 600 kg i wydajności dziennej około 50 kg mleka pobiera dziennie około 25 kg suchej masy paszy. Innymi słowy, wysokoprodukcyjna krowa musi pobrać dziennie tyle suchej masy paszy ile wynosi 4% jej masy ciała. Spożycie wody przez krowę wynosi między 3,5 a 5,5 litra na kilogram pobranej suchej masy paszy.
Top
|
