|
Zewnętrzna budowa gruczołu mlekowego różni się znacznie między gatunkami zwierząt. I tak np. liczba gruczołów czy strzyków (sutek) jest odmienna u krowy, maciory czy klaczy. Jednak budowa wewnętrzna gruczołu jest bardzo podobna, niezależnie od gatunku zwierzęcia.
Rozwój gruczołu mlekowego rozpoczyna się już we wczesnym okresie życia płodowego. U cieliczki w drugim miesiącu życia płodowego zaczynają się tworzyć strzyki, a ich rozwój trwa do 6 miesiąca ciąży. Gdy płód osiąga wiek 6 miesięcy ma już bardzo dobrze rozwinięte wymię z czterema oddzielnymi gruczołami, więzadłem środkowym, strzykami i zatokami mlekonośnymi.
Procesy rozwoju przewodów mlecznych i tkanki wydzielniczej zachodzą między osiągnięciem dojrzałości płciowej a ocieleniem jałówki. Powiększanie się wymienia, zwiększanie liczby i wielkości komórek mlekotwórczych zachodzi w ciągu pierwszych pięciu laktacji. Towarzyszy temu zwiększenie się produkcji mleka. Proces ten bywa często niewykorzystany, gdyż wiele krów jest obecnie usuwanych z hodowli już w połowie trzeciej laktacji.
Gruczoł mlekowy krowy składa się z czterech oddzielnych gruczołów, z których każdy zakończony jest strzykiem. Mleko wytworzone w jednym gruczole nie przedostaje się do pozostałych. Prawa i lewa połowa wymienia jest oddzielona więzadłem wewnętrznym, zaś ćwiartki przednie i tylne są oddzielone nieco luźniej.
Wymię jest bardzo dużym organem ważącym wraz z mlekiem i krwią około 50 kg; spotykano też wymiona ważące do 100 kg. W związku z tym musi być ono bardzo dobrze związane z resztą ciała. Więzadła wewnętrzne są zbudowane z elastycznych włókien, zaś więzadła zewnętrzne z tkanki łącznej o mniejszej elastyczności. Jeżeli więzadła ulegają osłabieniu wówczas wymię przestaje się nadawać do doju mechanicznego z powodu obwiśnięcia oraz deformacji rozstawienia strzyków, które zamiast pionowo zwisać, kierują się ukośnie na zewnątrz wymienia.
Gruczoł mlekowy składa się z tkanki wydzielniczej i tkanki łącznej. Ilość tkanki wydzielniczej i komórek wydzielniczych warunkują zdolność produkcyjną wymienia. Powszechnie uważa się, że duże wymiona to wymiona wysokowydajne. Nie jest to zgodne z prawdą, gdyż duże wymię może zawierać znaczne ilości tkanki tłuszczowej lub łącznej, która nie uczestniczy w procesie tworzenia mleka. Mleko jest syntetyzowane w komórkach wydzielniczych (mlekotwórczych), które wyścielają pojedynczą warstwą wnętrze pęcherzyka mlekotwórczego nazywanego też alweolą. Średnica pojedynczego pęcherzyka wynosi 50-250 m. Kilka pęcherzyków tworzy zrazik. Wewnętrzna budowa części wydzielniczej wymienia bardzo przypomina budowę płuca. Mleko, które jest w sposób ciągły syntetyzowane przez komórki wydzielnicze gromadzi się między dojami w pęcherzykach, zrazikach, przewodach mlecznych oraz zatoce mlecznej i strzykowej.
Top
Więzadła wymienia (Adaptacja z: The Bovine Udder and Mastitis, ed. Sandholm i inni, 1995).
W pęcherzykach i drobnych przewodach mlecznych gromadzi się 60-80% mleka, w zatoce mlecznej tylko 20-40%. Pojemność zatoki mlecznej jest bardzo zróżnicowana między krowami, co odgrywa znaczną rolę w technice doju, o czym mowa będzie później.
Wewnątrz strzyka wyróżniamy zatokę strzykową i kanał strzykowy. W miejscu przechodzenia zatoki strzykowej w kanał strzykowy znajduje się 6-10 podłużnych fałdów, zwanych rozetą Fürstenberga, które spełniają pewną rolę w zabezpieczaniu wymienia przed zakażeniem. Kanał strzykowy jest otoczony wiązkami mięśni gładkich, które między dojami utrzymują go w stanie zamkniętym. W kanale strzykowym znajduje się keratyna lub związki chemicznie podobne do keratyny, które między dojami stanowią barierę zabezpieczającą przed bakteriami chorobotwórczymi.
Top
The mammary gland is densely innervated especially in the teat. The skin of the teat is provided with sensory nerves which are sensitive to the suckling performed by the calf, and thus influenced by pressure, heat and frequency of suckling. The udder is also provided with nerves connected to the smooth muscles in the circulatory system and the smooth muscles in the milk ducts. However, there is no innervation directly controlling the milk producing tissue.
Gruczoł mlekowy, a szczególnie strzyk, są gęsto unerwione. W skórze okrywającej strzyki znajdują się nerwy czuciowe wrażliwe na bodźce powstające podczas ssania krowy przez cielę. Bodźcami tymi są między innymi ciśnienie, temperatura i częstość ssania. Unerwione są również mięśnie gładkie układu krwionośnego i przewodów mlecznych, brak natomiast bezpośredniego unerwienia tkanki wydzielniczej. Gruczoł mlekowy jest doskonale unaczyniony. Prawa i lewa połowa wymienia są zaopatrywane w krew oddzielnymi tętnicami, występują też drobne połączenia tętnicze między obu połowami. Głównym zadaniem układu tętniczego jest stałe zaopatrywanie komórek syntetyzujących mleko w składniki odżywcze.
Schemat budowy anatomicznej wymienia.
Schemat ukrwienia wymienia z uwzględnieniem tętnic doprowadzających i żył odprowadzających krew z wymienia.
Top
Aby powstał 1 litr mleka, przez wymię musi przepłynąć 500 litrów krwi. Tak więc jeżeli krowa produkuje dziennie 60 litrów mleka, wówczas przez wymię musi w tym czasie przepłynąć 30 000 litrów krwi. Jak widać organizm współczesnej, wysokowydajnej krowy wykonuje niezwykle ciężką pracę.
Układ limfatyczny wymienia oczyszcza wymię ze zbędnych lub szkodliwych substancji. Gruczoły limfatyczne spełniają rolę filtrów niszczących obce substancje, są również źródłem limfocytów, które zwalczają infekcję. Zdarza się, że pierwiastki tuż przed porodem cierpią na obrzęk wymienia, którego przyczyną jest ucisk mleka powstającego w wymieniu na naczynia limfatyczne.
Układ limfatyczny wymienia.
Top
Mleko jest syntetyzowane w pęcherzyku mlekotwórczym (alweoli), w którym komórki mlekotwórcze są stale zaopatrywane w składniki odżywcze przez układ krwionośny.
Schemat budowy komórki wydzielniczej w wymieniu.
Tłuszcz mleka składa się głównie z trójglicerydów, które są syntetyzowane z glicerolu i kwasów tłuszczowych. Długołańcuchowe kwasy tłuszczowe są absorbowane z krwi, a krótkołańcuchowe są syntetyzowane w wymieniu z prekursorów znajdujących się w krwi. Białko mleka tworzy się z aminokwasów znajdujących się w krwi i składa się głównie z kazeiny i w mniejszym procencie z tzw. białek serwatkowych. Laktoza jest syntetyzowana przez komórki mlekotwórcze z glukozy i galaktozy. Witaminy, składniki mineralne i przeciwciała są przesączane z krwi przez cytoplazmę komórek bezpośrednio do wnętrza pęcherzyka mlekotwórczego.
Prekursory mleka dostarczane do wymienia dla syntezy tłuszczu mleka, białka mleka i laktozy.
Top
Skład mleka różni się między rasami krów, lecz również w obrębie rasy w ciągu laktacji.
| _____________________________________________________ |
| Rasa |
Sucha masa % |
Tłuszcz % |
Kazeina % |
Białka serwatkowe %
|
Laktoza % |
Popiół % |
| Szwyce |
12.69 |
3.80 |
2.63 |
0.55 |
4.80 |
0.72 |
| Holsztyno - fryzy |
11.91 |
3.56 |
2.49 |
0.53 |
4.61 |
0.73 |
| Jersey |
14.15 |
4.97 |
3.02 |
0.63 |
4.70 |
0.77 |
| _____________________________________________________ |
Skład mleka trzech ras bydła mlecznego (Adaptacja z: B.L. Larson, w Lactation, ed. Bruce L. Larson 1985).
Na początku i pod koniec laktacji zawartość tłuszczu i białka w mleku jest wyższa, niż w środkowym okresie laktacji.
Zmiany zawartości tłuszczu, białka i laktozy w mleku krów w trakcie laktacji (Adaptacja z: R. Jenness, w Lactation, ed B.L. Larson, 1985).
Wyższa zawartość suchej masy w mleku na samym początku laktacji wynika ze szczególnych potrzeb noworodka. I tak np. wysoka zawartość białka w mleku w pierwszych dniach po wycieleniu sprawia, że noworodek otrzymuje większe ilości immunoglobulin. Normalnie mleko zawiera między 3,0 a 5,5% tłuszczu; 3,0 a 3,8% białka i 4,0 a 4,8% laktozy.
Powszechnie wiadomo, że wydajność mleka zależy w dużym stopniu od żywienia zwierzęcia. Żywieniem, a zwłaszcza składem dawki można również częściowo wpływać na skład chemiczny mleka. Przykładem takiego oddziaływania może być obniżanie procentu tłuszczu w mleku przez skarmianie pasz o niskiej zawartości włókna lub dużych dawek pasz treściwych bogatych w skrobię. Takie dawki pokarmowe zmieniają skład lotnych kwasów tłuszczowych powstających w żwaczu, czym ograniczają syntezę tłuszczu w gruczole mlekowym. Oddziaływanie na zawartość białka w mleku jest znacznie trudniejsze. Na skład wydojonego mleka można wpływać samym procesem dojenia, dotyczy to jednak zawartości tłuszczu, a nie białka. Zawartość tłuszczu i białka jest w znacznym stopniu uwarunkowana genetycznie, poziom tych składników w mleku zależy więc od skuteczności realizacji programów hodowlanych.
Top
|
